Hukuki uyuşmazlıkların çözümünde mahkeme yoluna gitmeden önce alternatif bir çözüm mekanizması olarak arabuluculuk, Türk hukuk sisteminde önemli bir yer edinmiştir. Özellikle bazı dava türlerinde, mahkemeye başvurmadan önce arabuluculuk yoluna gitmek bir dava şartı haline gelmiştir. Bu durum, yargının iş yükünü azaltmak, uyuşmazlıkları daha hızlı ve taraflar için daha az maliyetli çözmek amacıyla getirilmiştir.
Peki, hangi davalarda arabuluculuk zorunludur ve bu süreç nasıl işler? Bu rehber, zorunlu arabuluculuk kapsamına giren dava türlerini ve arabuluculuk sürecinin temel dinamiklerini detaylı bir şekilde açıklayacaktır.
Arabuluculuk Nedir?
Arabuluculuk, tarafların kendi aralarındaki bir uyuşmazlığı, bağımsız ve tarafsız bir üçüncü kişi olan arabulucunun desteğiyle çözmeye çalıştıkları esnek bir yöntemdir. Arabulucu, taraflar arasında iletişimi kolaylaştırır, çözüm önerileri sunmaz ancak tarafların kendi çözümlerini bulmalarına yardımcı olur. Sürecin sonunda taraflar anlaşmaya varabilir veya anlaşamayabilir.
Arabuluculuğun Avantajları
- Hızlı Çözüm: Mahkeme süreçlerine göre çok daha kısa sürede sonuçlanır.
- Daha Az Maliyet: Yargılama giderleri ve avukatlık ücretleri açısından daha ekonomiktir.
- Gizlilik: Süreç tamamen gizlidir, görüşmeler ve belgeler üçüncü kişilerle paylaşılmaz.
- Tarafların Kontrolü: Çözüm üzerinde taraflar aktif rol oynar, mahkeme kararının aksine kendi iradeleriyle bir sonuca ulaşırlar.
- İlişkilerin Korunması: Özellikle iş veya ticari ilişkilerde, mahkeme ortamının yıpratıcılığından kaçınarak ilişkilerin devamlılığını sağlayabilir.
Zorunlu Arabuluculuk Nedir?
Zorunlu arabuluculuk (dava şartı arabuluculuk), kanunen belirli dava türlerinde, mahkemeye dava açmadan önce arabulucuya başvurmanın mecburiyetidir. Eğer bu dava şartı yerine getirilmezse, açılan dava usulden reddedilir. Bu, yargı yoluna başvurmanın ön koşulu olarak arabuluculuğun kabul edildiği anlamına gelir.
Zorunlu Arabuluculuğun Amaçları
- Yargının Yükünü Azaltmak: Mahkemelerin yoğunluğunu azaltarak daha verimli çalışmalarını sağlamak.
- Uyuşmazlıkları Hızlı Çözmek: Tarafların uzun ve maliyetli yargılama süreçlerine girmeden çözüme ulaşmasına olanak tanımak.
- Barışçıl Çözüm Kültürünü Yaygınlaştırmak: Anlaşmazlıkların diyalog yoluyla çözülmesini teşvik etmek.
Hangi Davalarda Arabuluculuk Zorunludur?
Türk Hukuku'nda arabuluculuk, bazı dava türleri için dava şartı olarak düzenlenmiştir. Bu düzenlemeler, iş hukuku, ticaret hukuku ve tüketici hukuku alanlarında yoğunlaşmıştır. Ayrıca son yapılan yasal değişikliklerle kira ilişkileri, ortaklığın giderilmesi, komşuluk hukuku ve kat mülkiyeti davaları da zorunlu arabuluculuk kapsamına alınmıştır.
İş Mahkemeleri Davaları
7036 sayılı İş Mahkemeleri Kanunu ile iş uyuşmazlıklarının büyük bir kısmı için arabuluculuk dava şartı haline gelmiştir. Aşağıdaki konulardan kaynaklanan davalarda arabulucuya başvurmak mecburidir:
- İşçi alacakları (kıdem tazminatı, ihbar tazminatı, fazla mesai ücreti, yıllık izin ücreti vb.)
- İşe iade davaları
- Sendikal tazminat davaları
- Kötü niyet tazminatı davaları
- Ayrımcılık tazminatı davaları
Ancak, iş kazası veya meslek hastalığından kaynaklanan maddi ve manevi tazminat davaları ile rücu davalarında arabuluculuk zorunlu değildir.
Ticari Davalar
6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu'nun 5/A maddesi uyarınca, konusu bir miktar para alacağı olan veya tazminat talebi içeren ticari davalarda arabuluculuk dava şartıdır. Bu durum, ticari işletmeler arasındaki pek çok alacak ve tazminat uyuşmazlığının önce arabuluculuk yoluyla çözülmesini gerektirir. Örneğin, fatura alacakları, sözleşme ihlali kaynaklı tazminat talepleri bu kapsama girer.
Tüketici Uyuşmazlıkları
6502 sayılı Tüketicinin Korunması Hakkında Kanun uyarınca, tüketici mahkemelerinde görülen ve değeri belirli bir parasal sınırın üzerinde olan tüketici uyuşmazlıklarında arabuluculuk zorunludur. Bu parasal sınırlar her yıl Adalet Bakanlığı tarafından güncellenir. Ayıplı mal veya hizmetten kaynaklanan tazminat talepleri, abonelik sözleşmeleri gibi konularda arabuluculuk yoluna gidilmesi gerekir.
Ancak, tüketici hakem heyetlerinin görev alanına giren uyuşmazlıklar, konut finansmanı ve ipotek sözleşmelerinden kaynaklanan uyuşmazlıklar ile tüketici işlemi mahiyetinde olsa bile taşınır ve taşınmaz malların kiralanması ile ilgili uyuşmazlıklar bu kapsamın dışındadır.
Kira İlişkisinden Kaynaklanan Uyuşmazlıklar
1 Eylül 2023 tarihinden itibaren yürürlüğe giren yasal düzenleme ile kira ilişkisinden kaynaklanan uyuşmazlıklar da zorunlu arabuluculuk kapsamına alınmıştır. Bu durum, kira bedelinin tespiti, tahliye, kira alacakları gibi tüm kira uyuşmazlıklarında dava açmadan önce arabulucuya başvurmayı mecbur kılmaktadır.
Ortaklığın Giderilmesi Davaları
Yine 1 Eylül 2023 itibarıyla, miras hukuku veya paylı mülkiyetten kaynaklanan ortaklığın giderilmesi (izale-i şüyu) davalarında da arabuluculuk zorunlu hale gelmiştir. Taşınır veya taşınmaz mallardaki ortaklığın mahkeme yoluyla sona erdirilmesi istenmeden önce arabulucuya gitmek gerekmektedir.
Komşuluk Hukuku Uyuşmazlıkları
1 Eylül 2023 tarihli düzenleme ile komşuluk hukukundan kaynaklanan uyuşmazlıklar da zorunlu arabuluculuk kapsamına girmiştir. Komşular arasındaki çeşitli anlaşmazlıkların mahkemeye taşınmadan önce arabuluculukla çözülmesi hedeflenmektedir.
Kat Mülkiyeti Hukuku Uyuşmazlıkları
Aynı şekilde, 1 Eylül 2023 itibarıyla Kat Mülkiyeti Kanunu'ndan kaynaklanan uyuşmazlıklar da zorunlu arabuluculuk kapsamına alınmıştır. Özellikle apartman ve site yönetimleri ile kat malikleri arasındaki uyuşmazlıkların çözümünde arabuluculuk süreci öncelikli hale gelmiştir.
Arabuluculuk Süreci Nasıl İşler?
Zorunlu arabuluculuk süreci, taraflardan birinin veya her ikisinin arabuluculuk bürosuna başvurusuyla başlar. Süreç genellikle şu adımları takip eder:
- Başvuru: Uyuşmazlığın taraflarından biri, adliyelerdeki arabuluculuk bürosuna başvurur.
- Arabulucu Ataması: Başvuru üzerine, arabuluculuk bürosu listeden bir arabulucu görevlendirir.
- İlk Toplantı ve Bilgilendirme: Arabulucu, tarafları ilk toplantıya çağırır ve arabuluculuk süreci, hakları ve yükümlülükleri hakkında bilgi verir.
- Müzakereler: Taraflar, arabulucu eşliğinde uyuşmazlık konularını görüşür ve çözüm yolları arar. Arabulucu, taraflar arasında köprü kurar.
- Anlaşma veya Anlaşamama: Taraflar anlaşmaya varırsa, bir anlaşma belgesi düzenlenir. Anlaşma sağlanamazsa, arabulucu bir anlaşamama tutanağı düzenler ve süreç sona erer.
Arabuluculuk Sonucunda Anlaşma Sağlanamazsa Ne Olur?
Arabuluculuk süreci sonunda taraflar arasında anlaşma sağlanamaması halinde, arabulucu tarafından bir son tutanak düzenlenir. Bu tutanak ile dava şartı yerine getirilmiş sayılır ve taraflar artık mahkemeye başvurma hakkını kazanır. Ancak, arabuluculuk sürecinde yapılan görüşmeler ve sunulan teklifler, mahkeme yargılamasında delil olarak kullanılamaz; bu, sürecin gizliliği ilkesinin bir gereğidir.
Sıkça Sorulan Sorular (SSS)
Arabuluculuk ücretini kim öder?
Eğer taraflar arabuluculuk sonucunda anlaşmaya varırlarsa, arabuluculuk ücreti taraflarca anlaşmada belirtilen şekilde, genellikle eşit olarak ödenir. Anlaşma sağlanamazsa, iki saatlik ücret Adalet Bakanlığı bütçesinden karşılanır. İki saati aşan görüşmelerin ücreti ise adli yardım hükümlerine göre karşılanabilir veya dava açan tarafça karşılanır.
Arabuluculuk süreci ne kadar sürer?
Zorunlu arabuluculuk süreci, başvuru tarihinden itibaren genellikle üç hafta içinde tamamlanmalıdır. Bu süre, zorunlu hallerde arabulucu tarafından en fazla bir hafta daha uzatılabilir. İş uyuşmazlıklarında ise bu süre üç hafta olup, zorunlu hallerde arabulucu tarafından en fazla bir hafta uzatılabilir.
Arabuluculukta avukat bulundurmak zorunlu mu?
Arabuluculuk sürecinde avukat bulundurma zorunluluğu yoktur. Taraflar süreci bizzat kendileri yürütebilir. Ancak, hukuki bilgi ve deneyim gerektiren karmaşık uyuşmazlıklarda, hak kaybı yaşamamak ve süreci daha etkin yönetmek adına bir avukatın desteğinden faydalanmak önemle tavsiye edilir.
