Yapay zekâdan yararlanırken yalnız çıktının hızlı hazırlanmasına bakmak yeterli değildir. Kimin etkilenebileceğini, hangi verinin paylaşıldığını ve sonucun nasıl kontrol edileceğini de düşünmek gerekir. Bu rehber, UNESCO’nun etik tavsiye kararındaki ilkeleri günlük kullanım için örneklendirir; tavsiye kararını Türkiye’de doğrudan uygulanacak tek bir yapay zekâ kanunu gibi sunmaz.
İnsan Denetimi ve Sorumluluk
UNESCO’nun 23 Kasım 2021 tarihli tavsiye kararı, insan denetimi ve hesap verebilirliği temel ilkeler arasında ele alır. Bir işi sisteme devretmek, sonuç için insanın sorumluluğunu ortadan kaldıran bir gerekçe olarak görülmemelidir. Özellikle kişilerin haklarını veya güvenliğini etkileyen sonuçlarda denetimin nasıl yapılacağını önceden belirleyin.
Örneğin hazırlanan bir özetin kaynakla uyuştuğunu okumadan onaylamak, gerçek bir kontrol değildir. Kullanıcı olarak hangi bölümü doğruladığınızı, nerede belirsizlik kaldığını ve hangi uzmanlık sınırına ulaşıldığını ayırın. “Sistem böyle söyledi” cümlesi yanlış bir bilgiyi düzeltmenin yerine geçmez.
Veri Paylaşmadan Önce
UNESCO, mahremiyet ve veri korumayı sistemin bütün yaşam döngüsü boyunca ele alır. Günlük kullanımda önce girdiye gerçekten hangi bilginin gerekli olduğunu sorun. Müşteri kaydı, çalışan bilgisi, sağlık belgesi veya kurum içi yazışmayı bir araca yüklemeden önce yetkinizi, kurum politikasını ve hizmetin veri işleme koşullarını kontrol edin.
İsimleri silmenin her metni otomatik olarak anonim yaptığı varsayımıyla hareket etmeyin. Birbiriyle birleşen ayrıntılar da kişiyi tanınabilir kılabilir. Örnekte gerekli olmayan özel bilgileri çıkarmak, uygulanabilir bir veri azaltma adımıdır.
Adalet ve Şeffaflık
Tavsiye kararı adalet, ayrımcılıktan kaçınma ve bağlama uygun şeffaflık üzerinde durur. Bir metni hazırlarken kişi veya gruplar hakkında dayanağı olmayan genellemeler olup olmadığını kontrol edin. Bir değerlendirme yapılıyorsa kullanılan ölçütleri ve düzeltme yolunu anlaşılır kılmak önemlidir.
Şeffaflık, bütün teknik ayrıntıları herkese açıklamak anlamına gelmez. Kullanılan aracın rolünü, kontrolün kimde olduğunu ve bilginin sınırlarını ilgili kişi için anlamlı biçimde anlatmak daha yararlı olabilir. Kurumunuzun açıklama ve onay kuralları varsa bunları ayrıca izleyin.
Yayımlamadan Önce Kontrol
- İddialar gerçek kaynaklarla karşılaştırıldı mı?
- Gereksiz kişisel veya gizli veri çıkarıldı mı?
- Önyargılı veya dayanaksız sonuç var mı?
- İnsan denetimi ve düzeltme sorumlusu belli mi?
- Kullanımın ilgili mevzuat ve kurum koşulları kontrol edildi mi?
Bu liste editörün uygulama önerisidir. Etik ilke, ürün kullanım şartı ve hukukî yükümlülük farklı dayanaklara sahip olabilir; birini yerine getirmek diğerlerinin tamamını otomatik karşılamaz.
Kaynak
UNESCO: Recommendation on the Ethics of Artificial Intelligence.
