TDK Yazım Kılavuzu: Birleşik Sözlerin Yazımı
Türkçede iki veya daha fazla sözcüğün birleşerek yeni bir kavramı karşılaması durumunda bu sözcüklerin bitişik mi yoksa ayrı mı yazılacağı belirli kurallara bağlıdır. Türk Dil Kurumu (TDK) yazım kuralları uyarınca birleşme sürecindeki anlam kaymaları, ses olayları ve sözcük türü değişiklikleri yazım biçimini doğrudan belirler.
Bitişik Yazılan Birleşik Kelimeler
TDK Bitişik Yazılan Birleşik Kelimeler kılavuzunda belirtilen temel kurallar şunlardır:
- Ses Düşmesine Uğrayanlar: Birleşme sırasında ses kaybı veya ses türemesi yaşayan birleşikler bitişik yazılır: kaynana (kayın ana), nasıl (ne asıl), pazartesi (pazar ertesi).
- Anlam Kaymasına Uğrayanlar: Sözcüklerden her ikisi veya ikincisi birleşme sonucunda gerçek anlamını yitirmişse bitişik yazılır: hanımeli (bitki), aslanağzı (bitki), suçiçeği (hastalık), demirbaş (eşya).
- Kurallı Birleşik Fiiller: Yeterlik, tezlik, sürerlik ve yaklaşma bildiren fiiller bitişik yazılır: yapabilmek, gelivermek, uyuyakalmak, düşeyazmak.
- Her İki Ögesi Çekimli Fiil Olanlar: İki fiilin kalıplaşmasıyla oluşan kavramlar bitişik yazılır: dedikodu, biçerdöver, kaptıkaçtı.
- Somut Yer Bildirmeyen 'Alt, Üst, Üzeri' Sözleri: Somut bir mekân veya yön belirtmeyen durumlar bitişik yazılır: ayakaltı, bilinçaltı, suçüstü, akşamüstü, öğleüzeri.
Ayrı Yazılan Birleşik Kelimeler
TDK Ayrı Yazılan Birleşik Kelimeler kılavuzuna göre birleşme sırasında kelimelerinden hiçbiri veya ikinci kelimesi temel anlamını kaybetmeyen sözcükler ayrı yazılır:
- Ses Düşmesi Olmayan Yardımcı Fiiller: 'Etmek', 'eylemek', 'olmak' fiilleriyle kurulan birleşmelerde ilk kelimede ses düşmesi veya ünsüz türemesi yoksa ayrı yazılır: arz etmek, terk etmek, kabul etmek, fark etmek, yardım etmek. (Ses düşmesi veya türemesi olanlar ise bitişik yazılır: affetmek, hissetmek, kaybolmak).
- Somut Yer Belirten Alt ve Üst Sözleri: Gerçek fiziksel bir konumu niteleyen alt ve üst sözcükleri ayrı yazılır: yer altı (toprak altı katman), deri altı, su altı, böbrek üstü bezi.
- Dış, İç, Sıra Sözleriyle Kurulanlar: TDK'nin bu başlık altında verdiği, 'dış', 'iç' ve 'sıra' sözleriyle oluşturulan birleşik kelime ve terimler ayrı yazılır: ahlak dışı, çağ dışı, yurt içi, hafta içi, aklı sıra, ardı sıra, yanı sıra.
Yazım Kontrol Adımları
- İki sözcüğün birleşiminde bir ünlü düşmesi veya ünsüz türemesi olup olmadığını kontrol edin (örneğin his + etmek = hissetmek).
- İkinci sözcüğün kendi somut anlamını koruyup korumadığına bakın (örneğin 'köpek balığı' bir balıktır, dolayısıyla ayrı yazılır; ancak 'hanımeli' bir el değildir, bitkidir, dolayısıyla bitişik yazılır).
- 'Alt' ve 'üst' sözcüklerinin gerçek mekânsal bir konum bildirip bildirmediğini değerlendirin.
Bu adımlar bir kontrol başlangıcıdır; her birleşik sözü tek bir anlam testine indirgemeyin. Yerleşmiş bir yazım veya özel kural bulunabilir. Emin olamadığınızda kelimenin tamamını TDK sözlüğünde arayıp hangi anlamda kullanıldığını karşılaştırın. Örneğin sözlükteki bir bitki adını, yalnız kelimelerin günlük anlamına bakarak yeniden ayırmaya çalışmayın.
