Kesme işareti (apostrof), Türkçede çoğu zaman yanlış kullanılan ancak doğru iletişim için kritik bir noktalama işaretidir. Dilin inceliklerini kavramak, yazılı metinlerinizin güvenilirliğini artırır. Bu rehber, kesme işaretinin doğru kullanımını adım adım açıklayarak sıkça yapılan hataları ortadan kaldırmayı hedefler.
İyelik Eklerinde Kesme İşareti
İyelik ekleri, bir varlığın kime veya neye ait olduğunu gösterir. Özel isimlere veya özel isim niteliği taşıyan kelimelere getirilen iyelik ekleri kesme işaretiyle ayrılır. Ancak bu kuralın bazı istisnaları bulunur.
Tekil ve Çoğul İyelik Ekleri
- Bir nesnenin tek bir kişiye ait olduğunu belirtirken:
- Ali'nin kalemi
- Ayşe'nin çantası
- Birden fazla nesnenin tek bir kişiye ait olduğunu belirtirken:
- Öğrencinin notları
- Birden fazla kişinin tek bir nesneye veya birden fazla nesneye sahip olduğunu belirtirken:
- Çocukların oyunları
Önemli Not: Özel isimlere getirilen yapım ekleri ve çokluk ekleri (çoğul eki) kesme işaretiyle ayrılmaz. Bu eklerden sonra gelen çekim ekleri de ayrılmaz.
- Türkler (çoğul eki ayrılmaz)
- Türkçe (yapım eki ayrılmaz)
- Türkçenin (yapım ekinden sonra gelen çekim eki ayrılmaz)
- Almanlar (çoğul eki ayrılmaz)
- Ankaralı (yapım eki ayrılmaz)
- Ankaralıya (yapım ekinden sonra gelen çekim eki ayrılmaz)
Kısaltmalarda ve Sayılarda Kesme İşareti
Kısaltmalar ve sayılar, metinlerde sıklıkla karşımıza çıkar. Bu unsurlara ek getirildiğinde kesme işareti kullanımı belirli kurallara tabidir.
Kısaltmaların Sonuna Gelen Ekler
Büyük harfle yapılan kısaltmalara getirilen ekler, kısaltmanın okunuşuna göre ve kesme işaretiyle ayrılır.
- TDK'nin (Türk Dil Kurumu'nun değil)
- TBMM'ye (Türkiye Büyük Millet Meclisi'ne değil)
- ABD'den (Amerika Birleşik Devletleri'nden değil)
- UNESCO'ya (Birleşmiş Milletler Eğitim, Bilim ve Kültür Örgütü'ne değil)
İstisna: Gelenekleşmiş olan TC (Türkiye Cumhuriyeti) ve T. (Türkçe) kısaltmalarında nokta kullanılır. Bu kısaltmalara ek gelirse, noktalı kullanıma rağmen kesme işareti yine de gelir: T.C.'nin, T.'nin. Ancak genellikle bu tür kısaltmaların sonunda nokta varken bir daha kesme işareti kullanılmaz. En güvenli yol, TDK'nin örneklerine sıkıca bağlı kalmaktır.
Sayılara Gelen Ekler
Sayılar rakamla yazıldığında, bunlara getirilen ekler kesme işaretiyle ayrılır.
- 1999'da
- 2'nci (ikinci)
- 5'inci (beşinci)
- 12. Cadde'ye (On ikinci Cadde'ye)
Özel İsimlerde Kesme İşareti
Özel isimler, belirli bir varlığı veya kavramı diğerlerinden ayırır. Bu isimlere gelen çekim ekleri, kesme işareti ile ayrılmak zorundadır.
Kurum, Kuruluş ve Yer İsimleri
Kurum, kuruluş, kurul, birleşim, oturum ve iş yeri adlarına gelen ekler kesme işaretiyle ayrılmaz. Ancak coğrafi özel isimlere getirilen çekim ekleri ayrılır.
- Türkiye Büyük Millet Meclisine (ayrılmaz)
- Türk Dil Kurumundan (ayrılmaz)
- Çankaya Köşkü'ne (yer adı olduğu için ayrılır)
- Asya'dan (kıta adı olduğu için ayrılır)
- Marmara Denizi'nin (deniz adı olduğu için ayrılır)
- İstanbul'da (şehir adı olduğu için ayrılır)
Kişi İsimleri ve Unvanlar
Kişi adlarına ve unvanlara getirilen çekim ekleri kesme işaretiyle ayrılır.
- Mustafa Kemal Atatürk'e
- Ayşe Hanım'ın
- Prof. Dr. Ahmet Bey'e
Dini ve Mitolojik İsimler
Allah, Tanrı, Cebrail gibi özel dini ve mitolojik isimlere gelen çekim ekleri de ayrılır.
- Allah'a
- Zeus'un
- Cebrail'in
Özel Durumlar ve Dikkat Edilmesi Gerekenler
Kesme işareti kullanımı bazı özel durumlarda kafa karıştırıcı olabilir. Bu durumlara hakim olmak, yazım hatalarını minimuma indirir.
- Belirli Bir Dönem veya Çağ Adları: Belirli bir dönemi veya çağı ifade eden özel isimlere gelen ekler ayrılır.
- Eski Çağ'ın
- Lale Devri'nin
- Şiir ve Edebiyatta Ses Düşmesi: Şiirde veya edebi metinlerde ölçü gereği düşen ünlülerin yerine kesme işareti kullanılabilir. Ancak bu günlük dilde yaygın değildir.
- Ne'oldu (ne oldu)
- Güzelliğin on par'etmez (on para etmez)
- Sayılar ve Harflerle Kurulan Ekler: Bir harfe veya sayıya gelen ekler kesme işaretiyle ayrılır.
- A'dan Z'ye
- k'nin (ünsüz k)
- a'nın (ünlü a)
- Kurum, Kuruluş, İş Yeri Adları: Daha önce de belirtildiği gibi, bu tür adlara gelen ekler kesinlikle kesme işaretiyle ayrılmaz. Bu, en sık yapılan hatalardan biridir.
- Milli Eğitim Bakanlığına
- Beşiktaş Futbol Kulübüne
Unutmayın: Kesme işareti, sadece çekim eklerini ayırmakta kullanılır. Yapım ekleri ve çoğul ekleri hiçbir zaman kesme işaretiyle ayrılmaz ve bu eklerden sonra gelen diğer ekler de ayrılmaz.
Sıkça Sorulan Sorular (SSS)
Soru 1: "Türkçenin" kelimesi neden kesme işaretiyle ayrılmaz?
Cevap: "Türkçe" kelimesi "Türk" özel ismine "-çe" yapım eki getirilerek türetilmiştir. Yapım ekleri hiçbir zaman kesme işaretiyle ayrılmaz. Yapım ekinden sonra gelen çekim ekleri de (burada "-nin") ayrılmaz. Bu nedenle doğru kullanım "Türkçenin" şeklindedir.
Soru 2: Kurum isimlerine gelen ekler neden kesme işaretiyle ayrılmazken, şehir isimlerine gelenler ayrılır?
Cevap: Türk Dil Kurumu'nun belirlediği kurala göre, kurum, kuruluş, kurul, birleşim, oturum ve iş yeri adlarına gelen ekler kesme işaretiyle ayrılmaz. Bu durum, bu tür isimlerin bütünlüğünü korumak içindir. Ancak şehir, ülke, kıta gibi coğrafi özel isimler belirli bir varlığı tekil olarak belirttiği ve bir yapıya işaret etmediği için bunlara gelen çekim ekleri kesme işaretiyle ayrılır.
Soru 3: Kısaltmalarda kesme işareti kullanırken kısaltmanın açılımına mı, yoksa kısaltmanın kendisine mi dikkat etmeliyiz?
Cevap: Kısaltmalarda ek getirirken kısaltmanın kendisine, yani okunuşuna dikkat etmek gerekir. Örneğin, "TDK" kısaltmasına ek getirilirken "Türk Dil Kurumu'nun" değil, "TDK'nin" şeklinde, kısaltmanın son harfinin okunuşuna göre ek getirilir ve kesme işaretiyle ayrılır.
