Düzeltme işareti, â, î ve û harflerinin üzerindeki işarettir. Günlük dilde “şapka” diye de anılır. Her uzun duyulan ünlüye kendiliğinden eklenmez; Türk Dil Kurumunun belirttiği kullanım yerleri ve kelimenin yerleşik yazımı esas alınır. İşareti tamamen kaldırmak da her yabancı kökenli kelimeye eklemek de doğru bir yöntem değildir.
Anlamı Ayıran Kullanım
TDK’nin düzeltme işareti açıklaması, yazılışları aynı olabilen fakat anlam ve söylenişleri farklı kelimelerde uzun okunan ünlünün işaretlenmesini açıklar. Örneğin “hala” bir akrabalık adıdır; “hâlâ” ise henüz anlamına gelir. “Üç adet kitap” ifadesindeki sayı bildiren adet ile alışkanlık anlamındaki âdet de farklıdır.
Bu yüzden önce cümlede ne anlatıldığını belirleyin. “Halam geldi” cümlesini yalnız uzunluk duyduğunuzu düşünerek değiştirmeyin. “Hâlâ bekliyoruz” cümlesinde ise zaman anlamı vardır. Bu iki örnek, kelimeyi cümleden bağımsız düzeltmenin neden hata doğurabileceğini gösterir.
İnce Ünsüzlerden Sonraki Ünlüler
Arapça ve Farsçadan gelen bazı kelimelerde ince g ve k seslerinden sonraki a ve u üzerinde düzeltme işareti bulunur. Hikâye, kâğıt ve mahkûm örnekleri bu gruptadır. Kişi ve yer adlarında ince l sesinden sonraki a ve u için de özel kullanım vardır; Elâzığ bunlardan biridir. Bu açıklamayı, içinde g, k veya l geçen bütün kelimelere uygulanacak bir otomatik dönüştürme kuralı gibi kullanmayın.
Nispet Eki ve Ek Almış Kelimeler
İşaret, nispet ekini belirtme veya iyelik ekiyle karıştırmamak için de kullanılır. “Onun resmi” bir resimden söz ederken “resmî yazı” ifadesi farklı bir anlam taşır. Nispet eki taşıyan kelimeye Türkçe ek getirildiğinde işaret korunur: resmîleştirmek ve millîlik örneklerinde olduğu gibi.
Yazıyı Kontrol Etmek İçin
- Kelimenin cümledeki anlamını belirleyin.
- TDK açıklamasındaki hangi kullanım grubuna girdiğine bakın.
- Tereddütte kelimenin sözlükteki yazımını kontrol edin.
- Ek geldiğinde işareti yanlışlıkla silmediğinizden emin olun.
TDK, katil ve kadir gibi kelimelerin bazı anlamlarında işaretsiz yazımın yaygınlaşmasına ayrıca dikkat çeker. Bu uyarı da yalnız telaffuza bakarak bütün kelimeler için tek karar verilemeyeceğini gösterir. Metin düzenleyicisinin otomatik önerisini son karar saymayın.
Kaynak
Türk Dil Kurumu: Düzeltme İşareti. Örnek cümleler kullanımın anlaşılması için hazırlanmıştır.
